مقدمه
با ورود به عصر ارتباطات و اطلاعات، محیط رقابتی در میان شرکت‌ها و زمینه‌های مختلف با تغییراتی روبه‌رو شده است. با توجه به این تغییرات و پیشرفت‌های سریع فناورانه که باعث کوتاه شدن عمر بسیاری از فناوری‌ها شده است، عدم توجه به فرآیند تبدیل ایده‌های نو به فناوری و محصولات جدید و مناسب و سپس ورود آن‌ها به بازار، می‌تواند منجر به شکستی بزرگ شود.تجاری‌سازی فناوری‌های جدید و توسعه یافته در مراکز تحقیق و توسعه شرکت‌ها و موسسات، یکی از راهکارهای اصلی دستیابی به منفعت مالی و بازگشت سرمایه است.
تجاری‌سازی ایده و فناوری نقش بسیار زیادی در توسعه اقتصادی دارد. به عبارتی دیگر میتوان گفت تجاری‌سازی ایده و فناوری، فرآیند تبدیل ایده به یک کسب و کار و در نتیجه ایجاد شغل و ثروت است. موفقیت در این فرآیند در گرو اجرای دقیق و صحیح فرآیند تجاری‌سازی است.
منابع اولیه فناوری‌های جدید معمولاً آزمایشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی دولتی و یا بخش‌های تحقیق و توسعه شرکت‌های خصوصی هستند که وظیفه تولید و توسعه دانش اولیه را بر عهده دارند. در ادامه، تأثیرگذاری اجتماعی و اقتصادی دانش توسعه یافته، منوط به ایجاد ارزش افزوده از طریق فرآیند تجاری‌سازی بوده که در این مسیر، ترکیب نوآوری با توسعه کسب و کار منجر به ظهور یک ساختار تولیدی مبتنی بر فناوری، ایجاد شغل و در نهایت کسب ثروت از طریق ورود محصول یا خدمت به بازار خواهد شد.
به اعتقاد کارشناسان، فرآیند کشف، ابداع و نوآوری، در بردارنده نوعی تکرار بوده که از طریق اجرای متناوب مراحل آزمایش، خطا، یادگیری و تصحیح، به سرانجام خواهد رسید. با این حال، فرآیند پیچیده تجاری‌سازی ابداعات فوق‌الذکر را می‌توان در پنج گام اصلی زیر دسته‎بندی نمود که هر یک بصورت خلاصه در ادامه معرفی می‎گردند.

1- تعیین ارزش علمی ایده
این مرحله شامل شناسایی و تشخیص ارزش‌های علمی و تجاری ایده مورد نظر است. برای بسیاری از محققین و دانشمندان که اقدام به توسعه دانش و فناوری علی‌الخصوص در حوزه فناوری‌های نوظهور می‌نمایند، تعیین ارزش علمی بسیار ساده‌تر از ارزیابی ارزش‌های تجاری آن خواهد بود. به زبان ساده، ارزش تجاری برابر با وجود بازار و مشتریانی است که حاضر به پرداخت پول و استفاده از فناوری ارائه شده در طرح، برای برآورده ساختن یک نیاز بالفعل و یا بالقوه باشند. در این راه می‌بایست مجموعه‌ای از اقدامات مکمل از سوی صاحبان فناوری انجام گیرد، که یکی از مهمترین آن‌ها ایجاد یک شبکه حرفه‌ای در حوزه تخصصی، انجام تحقیقات و نیز مستندسازی اشاره نمود که بخش مهم و جدایی‌ناپذیر برای حفاظت از نوآوری به شمار می‌رود.
در مجموع، در این مرحله می‌بایست تمامی مستندات حفظ و نگهداری شود و با استفاده از مستندات شکل‌گیری و توسعه ایده و نیز بکارگیری شبکه تخصصی در تحقیقات بازار، یک ارزیابی اولیه پیرامون ارزش علمی و تجاری ایده مورد نظر به دست آورد.

2- حفاظت از ایده
هنگامی‌که یک توصیف دقیق و واضح از ایده یا طرح جدید به دست آید، طرق مختلفی نظیر «ثبت اختراع»، «علائم تجاری» و یا «کپی‌رایت»، به عنوان فرآیند حفاظتی برای آن در دسترس خواهد بود. پتنت یا حق اختراع نوعی امتیاز انحصاری در استفاده از نوآوری و ممانعت از بهره‌برداری و یا فروش آن از سوی دیگران را ایجاد می‌نماید. علائم تجاری نیز از نشان‌ها و برند تجاری مورد استفاده برای فروش محصول یا خدمت حمایت می‌نماید. کپی‌رایت از نتایج حاصل از فعالیت‌های نویسندگان، آهنگسازان، برنامه‎نویسان و غیره در مقابل استفاده‌های بدون اجازه و یا جعل و سرقت هنری محافظت می‌نماید.
باید توجه داشت، در برخی موارد ممکن است فرآیند ثبت، ارزیابی و انتشار پتنت از فرصت زمانی تجاری‌سازی فناوری طولانی‌تر گردد، که عملاً محدودیت‌هایی در فرآیند تجاری‌سازی به وجود خواهد آورد. پیشنهاد می‌گردد که هم‌زمان با فرآیند شکل‌گیری نوآوری، اهداف کسب و کار را ارزیابی نموده و در مورد آینده ایده یا طرح موجود این بررسی را انجام داد، که آیا فناوری توسعه یافته به عنوان یک دارایی فکری در نهایت به یک بنگاه فعال فروخته خواهد شد و یا قابلیت راه‌اندازی یک کسب و کار جدید و منحصر به فرد را فراهم می‌آورد؟

3- طرح کسب و کار و برنامه تجاری‌سازی
این مرحله در واقع با هدف حصول اطمینان از امکان‌پذیر بودن نوآوری یا کشف مد نظر انجام می‌گیرد. در این مرحله نحوه توسعه یا ایجاد کسب و کار مبتنی بر ایده را بایستی تشریح نمود که شامل آنالیز و بررسی جامع صنعت و بازار، ایجاد یک گزاره پیشنهادی از ارزش نوآوری و نیز شناسایی دقیق مشتریان خواهد بود. در این مرحله ضروری است که تمامی نیازها و انتظارات مشتریان به دقت شناسایی شود؛ چرا که نوع نیازها و انتظارات مشتری، می‎تواند همه چیز (از ویژگی‌های محصول یا خدمت نهایی گرفته، تا طرح توزیع آن) را تحت تأثیر قرار دهد.
همچنین می‌بایست رویه‎های اجرایی، استراتژی و سیاست‌های تجاری، ساختار حقوقی کسب و کار (علی‌الخصوص در مواردی که کسب و کار جدیدی ایجاد می‌گردد)، برنامه‌های بازاریابی و توسعه بازار، امور مالی و از همه مهم‌تر تیم مورد نیاز برای اجرایی نمودن کسب و کار را، با جزئیات لازم تدوین نمود.

4- تیم‎سازی و تأمین سرمایه
برخورداری از تخصص لازم در تیم کاری نه تنها قابلیت اطمینان طرح را افزایش می‌دهد، بلکه در تأمین سرمایه مورد نیاز جهت پیاده‌سازی طرح و در نهایت ورود به بازار نیز نقشی حیاتی خواهد داشت. سرمایه‌گذاران باید از میزان تخصص موجود در تیم‌های کاری، جهت توسعه ایده یا نوآوری و تبدیل آن به محصول یا خدمت نهایی اطمینان حاصل نمایند. در این مسیر باید بتوانید سرمایه‎گذاران را قانع کنید که در یک بازه زمانی مشخص، قابلیت تجاری‎سازی طرح خود را دارید.
فرآیند تأمین سرمایه و مجاب نمودن سرمایه‌گذاران از ارزش تجاری نوآوری، از پیچیدگی‌های فراوانی برخوردار است و می‌بایست جنبه‌های مختلف آن اعم از مسائل مربوط به مالکیت ایده، فرصت‌های مشارکتی آینده و میزان مداخلات و کمک‌های تیم سرمایه‌گذار در مسائل مدیریتی را به دقت در نظر داشت. آشنایی مقدماتی با مبانی تأمین سرمایه نظیر فرشتگان کسب و کار، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، سرمایه‌گذاری مخاطره پذیر و غیره از مواردی است که صاحبان ایده می‌بایست در دستور کار خود قرار دهند.

5- اجرای طرح و توسعه محصول
در این مرحله آمادگی برای اجرای طرح تجاری یا شروع کسب و کار (ایجاد یک کسب و کار جدید و یا توسعه کسب و کار موجود مبتنی بر ایده یا فناوری توسعه یافته) وجود دارد. گام پایانی شامل مذاکرات تجاری برای فروش فناوری به یک کسب و کار موجود و یا فرآیند راه‌اندازی یک کسب و کار جدید است. برای راه‌اندازی یک کسب و کار جدید، معمولا اقداماتی مانند یافتن مکان فیزیکی مناسب، تأمین منابع اولیه، جذب پرسنل، توسعه نمونه اولیه محصول، سازمان‎دهی گردش کار و در نهایت ایجاد ساختار سازمانی مناسب برای عملیاتی نمودن کسب و کار الزامی است.

منبع:
www.nanomatch.ir

مولف:
ساناز قاسمی